Circulaire aanbesteding van staal: hoe schrijf je duurzaamheidseisen correct in het bestek?

Staal is in de meeste bouw- en infraprojecten een van de grootste veroorzakers van CO2-uitstoot. Als je staal goed specificeert in het bestek, maak je daar de grootste winst. Maar dan moeten de eisen wel kloppen: juridisch houdbaar, haalbaar op de markt en controleerbaar bij levering.

Dit artikel legt uit hoe je dat doet.

Waarom staal zo veel uitmaakt

Staal zit overal in een bouwproject: wapeningsstaal in de fundering, constructiestaal in de draagstructuur, damwanden bij grondwerk. Al die staalposten hebben een grote CO2-schaduwprijs.

Primair staal uit een hoogoven stoot circa 2,0 tot 2,2 ton CO2 uit per ton staal. Circulair staal uit een elektrische boogoven met groene stroom zit op 0,4 tot 0,6 ton CO2. Dat is 70 tot 80% minder.

Stel: je project gebruikt 500 ton wapeningsstaal. Door te kiezen voor circulair staal bespaar je 800 tot 900 ton CO2. Dat is niet een kleine correctie. Dat bepaalt of je de MPG-norm haalt.

Drie manieren om staal te specificeren

Je kunt duurzaamheidseisen voor staal op drie manieren opnemen in het bestek. Ze gaan van eenvoudig naar strenger:

Manier 1: Je stelt een grenswaarde voor CO2

Je schrijft een maximale CO2-uitstoot per ton staal voor. De leverancier mag zelf kiezen hoe hij daaraan voldoet, als hij het maar kan bewijzen met een EPD.

Voorbeeldtekst voor in het bestek:

“Voor constructiestaal en wapeningsstaal geldt een maximale klimaatimpact van 0,8 kg CO2-eq per kg staal (scope 1+2). De leverancier toont dit aan met een EPD conform EN 15804+A2, afgegeven door een erkende instantie.”

Dit is de veiligste keuze juridisch gezien. Je schrijft het resultaat voor, niet hoe de leverancier het moet bereiken.

Manier 2: Je schrijft de productiemethode voor

Je eist dat het staal geproduceerd is via een elektrische boogoven (EAF), met minstens 90% schroot.

Voorbeeldtekst voor in het bestek:

“Wapeningsstaal moet geproduceerd zijn via de elektrische boogoven (EAF), met minimaal 90% gerecycled schroot als grondstof. De producent toont dit aan via een productverklaring of milieucertificaat (zoals ResponsibleSteel of gelijkwaardig).”

Let op: deze aanpak is juridisch gevoeliger. Als te weinig leveranciers hieraan kunnen voldoen, beperk je de markt. Doe altijd eerst een marktconsultatie.

Manier 3: Je combineert een grenswaarde met traceerbaarheid

Voor projecten met hoge duurzaamheidsdoelen of rapportageverplichtingen (zoals CSRD of EU-taxonomie) combineer je een CO2-grenswaarde met een eis op herkomst van het schroot.

Voorbeeldtekst voor in het bestek:

“Staalproducten moeten worden geleverd met een volledige productverklaring, bestaande uit: (1) een EPD conform EN 15804+A2, (2) een verklaring over de herkomst en het percentage schroot, (3) informatie over de energiemix van de productielocatie, en (4) de naam van de certificerende instantie. Producten zonder volledige documentatie worden geweigerd.”

Wat mag je eisen en wat niet?

Het aanbestedingsrecht stelt grenzen. Dit zijn de spelregels:

Dit mag je eisen:

• Een maximale CO2-uitstoot per ton staal
• Een EPD van een erkende instantie
• Een minimaal schrootpercentage, als dat marktconform is
• Bij EMVI-aanbestedingen: de laagste CO2-voetafdruk als gunningscriterium

Dit mag je niet of nauwelijks eisen:

• Staal van een bepaalde producent of uit een bepaald land
• Een specifiek certificaat zonder de zin “of gelijkwaardig” erbij
• Eisen waaraan maar een of twee leveranciers kunnen voldoen, zonder goede onderbouwing

Voeg bij proceseisen altijd toe: “of gelijkwaardig bewezen door de inschrijver”.

Welke documenten vraag je op?

Circulaire staalinkoop is alleen controleerbaar als de juiste papieren worden overlegd. Hier is wat je kunt opnemen in het bestek:

EPD (Environmental Product Declaration)

Dit is het minimale document. Het beschrijft de milieubelasting van het staal over de hele levensduur. Controleer altijd of de EPD:

• Voldoet aan EN 15804+A2 (de huidige norm)
• Afgegeven is door een erkende instantie: IBU, EPD Norge of EPD Nederland
• Niet ouder is dan vijf jaar
• Specifiek is voor die producent en fabriek, niet een gemiddelde voor de hele sector

Materiaalverklaring

Hierin staat hoeveel procent van het staal uit schroot bestaat en waar dat schroot vandaan komt. Er is geen vaste norm voor, maar Rijkswaterstaat en grote gemeenten vragen hier steeds vaker om.

Energieverklaring van de fabriek

Dit laat zien welke energiemix de staalfabriek gebruikt. Belangrijk als je ook de indirecte CO2-uitstoot (scope 2) wilt meewegen.

Productcertificaat

Dit verandert niet door circulaire eisen. Wapeningsstaal moet nog steeds voldoen aan EN 10080, constructiestaal aan EN 10025. CE-markering en NEN-certificering blijven gewoon verplicht.

Circulair staal in de MPG-berekening

Nederlandse bouwprojecten gebruiken de Nationale Milieudatabase (NMD) voor de MPG-berekening. Staalproducten staan daarin met een standaard milieubelasting.

Die standaardwaarden zijn gebaseerd op een mix van primair en secundair staal. Ze zijn niet gunstig voor circulair staal, want het voordeel van de EAF-route zit er niet volledig in.

Maar je kunt ook een producent-specifieke EPD invoeren in de MPG-berekening. Dan gebruik je de werkelijke MKI-waarde van die fabriek. Dat geeft een veel betere score. Ontdek wat de MKI-waarde van circulair staal concreet betekent voor jouw project.

Praktisch: vraag je leverancier of zijn EPD in de NMD-database staat. Zo niet, vraag dan of de EPD-operator kan bevestigen dat de EPD bruikbaar is voor MPG-berekeningen.

Stappenplan: duurzaamheidseisen correct in het bestek

1. Breng de staalposten in beeld. Welke staalproducten gebruik je en hoeveel? Wapeningsstaal, constructiestaal en kokerprofielen zijn de grootste posten.
2. Bepaal hoe streng je wilt zijn. Wil je een minimumeis (elke leverancier moet een EPD hebben), een grenswaarde (CO2 onder X kg/kg), of een gunningsvoordeel (laagste CO2 wint punten)?
3. Doe een marktconsultatie. Bel twee of drie leveranciers en check of je eis haalbaar is. Dit beschermt je ook juridisch als iemand bezwaar maakt.
4. Schrijf de eis en de bewijslast op. Gebruik de voorbeeldteksten uit dit artikel. Beschrijf precies welke documenten de leverancier moet aanleveren en wanneer.
5. Zet het in het RAW-bestek of PvE. Bij RAW: neem de eis op als technische bepaling bij de staalposten. Bij UAV-GC: schrijf het als functionele eis in het Programma van Eisen.
6. Controleer bij levering. Een eis in het bestek werkt alleen als iemand hem controleert. Wijs een toezichthouder aan die de documentatie nakijkt.

Veelgestelde vragen

Is circulair staal beschikbaar in alle gangbare maten?

Ja. EAF-staal is beschikbaar als wapeningsstaal (B500B en B500C), warmgewalste profielen (HEA, HEB, IPE), kokerprofielen en vlakstaal. EPD’s per producttype zijn er steeds vaker, maar controleer dit voor minder gangbare producten.

Kunnen onderaannemers ook worden verplicht circulair staal te gebruiken?

Ja, maar je moet dat expliciet opnemen in de onderaannemingsovereenkomst. Als hoofdaannemer ben je verantwoordelijk voor de duurzaamheidseisen in het bestek, ook als een onderaannemer het staal levert. Neem de documentatieplicht op in je inkoopvoorwaarden.

Hoeveel duurder is circulair staal?

Volledig gedocumenteerd circulair staal (met EPD en materiaalverklaring) kost doorgaans 2 tot 5% meer dan standaard staal. Maar een betere MPG-score kan de projectwaarde verhogen, of de doorslag geven bij een EMVI-aanbesteding. Dat weegt de meerprijs vaak ruimschoots goed.

Wat doe ik als een leverancier geen EPD heeft?

Je kunt tijdelijk een generieke sector-EPD accepteren. Maar dan mis je de voordelen van producent-specifieke data in de MPG-berekening. Stel een deadline voor de aanlevering van een producent-specifieke EPD, zodat je niet na gunning vast zit aan slechtere waarden.

Is een CO2-eis voor staal juridisch houdbaar bij een Europese aanbesteding?

Ja, als je het functioneel formuleert. Schrijf een maximale CO2-uitstoot per ton staal voor. Dat is robuuster dan een procesvereiste zoals “moet EAF zijn”. Voeg altijd een gelijkwaardigheidsclausule toe en leg in de aanbestedingsstukken vast waarom de eis proportioneel is.

Wie eist dit al?

Rijkswaterstaat hanteert CO2-prestatieladder-eisen en MPG-grenswaarden bij grote infraprojecten. ProRail werkt met CO2-eisen in raamcontracten. Steden als Amsterdam, Rotterdam en Utrecht stellen klimaateisen in hun aanbestedingen. Verwacht wordt dat dit de komende jaren voor steeds meer opdrachtgevers geldt door nieuwe EU-regels en CSRD-rapportageverplichtingen.

Kan ik als aannemer ook zelf kiezen voor circulair staal?

Ja. Je kunt intern beleid maken om altijd circulair staal in te kopen, ook als het bestek dat niet eist. Dat versterkt je positie bij EMVI-aanbestedingen: je kunt een lagere CO2-uitstoot aanbieden. Koppel het aan je CO2-prestatieladder-certificering voor extra effect.