Logistieke impact gekozen bouwmethode onderschat

Tekst: ing. Frank de Groot

“Industriële modulaire houtskeletbouw veroorzaakt 38% minder CO₂-uitstoot en 78% minder uitstoot van stikstof dan traditionele stapelbouw (kalkzandsteen, red.)”, aldus de toch wel verrassende constatering van Ragnar Klabbers. Beperking van de CO₂-uitstoot staat de laatste jaren volop in de spotlights. Onder de Europese Energy Performance of Buildings Directive-richtlijn (EPBD IV) moet de uitstoot en het energieverbruik van gebouwen in de EU worden teruggedrongen, met als doel een emissievrije gebouwvoorraad in 2050. Alleen wordt er dan gekeken naar de productie van benodigde materialen en het energieverbruik tijdens de gebruiksfase. Maar de uitstoot van CO₂ en stikstof tijdens de bouw voor de gekozen bouwmethodiek blijft buiten beschouwing.

“Architecten en constructeurs houden zich door de regelgeving veel bezig met duurzaamheid op materiaalgebruik maar nog veel minder met de bouwtechniek. Tegelijkertijd laten onze onderzoeken zien dat modulaire houtbouw, vergeleken met traditionele bouw, het aantal logistieke bewegingen en de emissies op de bouwplaats vermindert”, zegt Ragnar Klabbers. 

Het onderzoek

Ondanks de materiaalfocus van architecten en constructeurs, is er wel degelijk aandacht voor machinale uitstoot. In het programma Schoon en Emissieloos Bouwen (SEB) werken de Rijksoverheid, medeoverheden, marktpartijen, brancheorganisaties en kennisinstellingen samen om de overheidsdoelen voor de natuur, het klimaat en de gezondheid binnen bereik te brengen en te behalen. In het Convenant SEB maken partijen afspraken over de gezamenlijke uitvoering van de Routekaart SEB. Daarin staan heldere stappen en concrete acties om – stapsgewijs tot 2030 en daarna – emissies door bouwmachines te verlagen.

De opvallende beperking van de CO₂– en stikstof-uitstoot door industrieel bouwen blijkt uit een onderzoek binnen het Living Lab Assemblage, Logistiek & Ketenaansturing van Topsector Logistiek. Ragnar is projectleider van dit Living Lab, één van de vijf Living Labs in het programma Mobiele Werktuigen en Bouwlogistiek, dat door Topsector Logistiek wordt uitgevoerd. “Hoewel de Topsector Logistiek vanaf 1 januari 2026 is gestopt, blijft innovatie een belangrijk thema waar ook de komende jaren vanuit het Rijk in geïnvesteerd blijft worden”, zegt Ragnar.

Prefab versus traditioneel 

Industriële productie van woningen in woningfabrieken beperkt de uitstoot van CO₂ en stikstof dus flink. Ragnar: “We hebben de uitstoot van verschillende bouwtechnieken gemeten en op basis daarvan een afwegingsmodel gemaakt. Van een aantal bouwtechnieken is de uitstoot inmiddels bekend: van traditioneel bouwen, cross laminated timber, modulaire betonbouw en industriële, modulaire houtskeletbouw. Voor houtskeletbouw hebben we gekeken naar de productie van kant-en-klare woningunits, die op de bouwplaats alleen nog geassembleerd hoeven te worden. Bij fabrieksproductie gebruik je minder en vooral ander groot materieel. Denk aan een elektrische bovenloopkraan en diverse houtbewerkingsmachines. Bij prefab betonnen units gaat het om voorzieningen voor betonstorten en bijbehorende hulpmiddelen. Uiteindelijk volgt het transport naar de bouwplaats, waar een kraan en een set verreikers zorgen voor de plaatsing.”

Kijken we echter naar het traditioneel bouwsysteem met kalkzandsteen en breedplaatvloeren dan ontstaat een geheel ander beeld. “Dan heb je op de bouwplaats veel meer materieel nodig. Denk aan elementenstellers, verreikers, hoogwerkers, bouwliften, betonwagens en vaak een veel intensievere kraaninzet. Vaak zijn ook steigers nodig die opgebouwd en weer afgebroken moeten worden. En dan hebben we nog de talrijke transporten voor bouwmaterialen.”

Volgens Ragnar levert vooral de afbouwfase bij een traditionele bouwwijze enorm veel bouwverkeer op: “Ga maar na: dan komen ineens de stucadoor, installateur, elektricien, schilder, tegelzetter en keukenplaatser aangereden. Daar komen dan de vrachttransporten met veel kleine volumes nog bij. Regelmatig zijn er ook spoedleveringen richting de bouwplaatsen of een specialist gaat zelf nog even naar de groothandel.”

Bouwhubs

Binnen het onderzoek is ook naar bouwhubs gekeken, die aan de rand van de stad liggen. Van daaruit kan dan vervoer naar de bouwplaats in de stad plaatsvinden. Dan kan in veel gevallen zelfs elektrisch in zero-emissiezones. “Een bouwhub wordt vooral interessant in de afbouwfase van een project. Juist dan komen veel verschillende goederenstromen met kleine volumes samen. Door materialen eerst naar een bouwhub te brengen, kunnen deze stromen worden gebundeld tot één efficiënte levering naar de bouwplaats. Zo is het bijvoorbeeld mogelijk om ’s avonds een complete dagvoorraad aan te leveren. Ook kunnen in de bouwhub kwaliteitscontroles plaatsvinden en kunnen onderdelen alvast worden voorgemonteerd, waardoor vakmensen op de bouwplaats sneller kunnen werken. Daarnaast kan verpakkingsafval direct worden afgevoerd”, aldus de logistieke specialist.

De bouwhub kan door het bouwbedrijf zelf worden ingericht, maar er zijn ook al verschillende bouwhubs van derden, zoals groothandels of collega aannemers. Eventueel kan het vervoer naar de binnenstad ook over het water plaatsvinden, zoals in Amsterdam en Utrecht. Ragnar: “Tegelijkertijd is het belangrijk om te realiseren dat een bouwhub natuurlijk één van de oplossingen is die je als aannemer kan kiezen om efficiënter te bouwen. Een bouwhub is geen wondermiddel; succesvolle inzet vraagt ook aanpassingen in het eigen proces en is daarom vooral effectief in complexe gebieden, bijvoorbeeld bij beperkte ruimte op en rond de bouwplaats of een korte bouwtijd. Bij minder complexe projecten is de meerwaarde vaak beperkter.”

Ragnar constateert dat de opbrengsten van een bouwhub niet altijd direct zichtbaar zijn. “De personele kosten blijven vaak gelijk, maar in dezelfde tijd kan meer werk worden uitgevoerd en kan eerder worden gestart met een volgend project. Eerder klaar betekent namelijk negen van de tien keer door naar het volgende project. Daar staat wel een factuur voor de bouwhub tegenover, waardoor het lijkt alsof de kosten stijgen. Daarom is het belangrijk ook te kijken naar vermeden kosten, zoals faalkosten, materiaalverspilling en een snellere oplevering. Het is geen rocket science, maar je moet als aannemer wel de stap durven zetten en ermee aan de slag gaan.”

Bouwlogistieke software

Daarnaast is ook de toepassing van bouwlogistieke software onderzocht, zoals het ticketsysteem, dat transporten van en naar de bouwplaats beheert. “Ticketsystemen helpen bij het krijgen van controle over een bouwplaats. De leverancier of transporteur kan bijvoorbeeld een tijdvak aanvragen of aangewezen krijgen voor de levering van bouwmaterialen. Zo krijg je als aannemer veel meer controle over wie wanneer richting de bouwplaats komt.”

De ketenaansturing is volgens Ragnar vooral van belang als je bijvoorbeeld weinig ruimte hebt op een bouwplaats en daarbij de bezetting van een laad- en losplek wilt sturen of wilt voorkomen dat er een wachtrij van voertuigen ontstaat rondom de bouwplaats. Daarnaast kan het worden gebruikt om controle te hebben over ál het verkeer van en naar de bouwplaats. Je kunt zelfs kentekens scannen, zodat je precies inzicht hebt wie er wanneer op de bouwplaats was. Met deze informatie kun je de transportbewegingen precies controleren en optimaliseren en je emissierapportages preciezer opstellen.”

Nadenken over logistiek

“Het belang van logistiek en mobiele werktuigen op de uitstoot van CO₂ en stikstof op de bouwplaats is dus groot, maar er zijn nog meer voordelen te behalen”, zegt Ragnar. “Onder meer door al die logistieke bewegingen bij het traditionele bouwproces blijkt uit een onderzoek van TNO in 2018 dat bouwplaatspersoneel gemiddeld 40% van de totale tijd bezig is met een waarde toevoegende tijdsbesteding. De rest van de tijd gaat op aan handelingen om die productie mogelijk te maken. Bij verdergaande prefabricage kun je sneller bouwen met minder faalkosten, maar dan moet je daar al in de ontwerpfase rekening mee houden. Voorkom bijvoorbeeld onnodig grote elementen, zodat minder of geen begeleidingsvoertuigen nodig zijn. Of een project waarvoor de betonelementen net te lang zijn voor watertransport: maak die dan in twee delen. Ontwerp idealiter ook met modulaire maten van transport opties in het achterhoofd.” 

“Voor aannemers wordt nadenken over de logistiek gelukkig wel steeds meer gemeengoed”, besluit Ragnar. “Partijen wíllen daar wel mee aan de slag, maar weten vaak nog niet precies hoe en wat het oplevert. Het is nu dus zaak dat we alle kennis en ervaringen die we opdoen te delen. Dit gebeurt al, bijvoorbeeld door middel van trainingen en via de Kennisbouwplaats (zie kadertekst). Feit blijft dat de grootste winst niet alleen zit in duurzamere materialen, maar juist ook in het vroeg meenemen van logistiek bij ontwerp- en bouwmethodekeuzes.”

Kennisbouwplaats.nl

Op www.kennisbouwplaats.nl vind je de belangrijkste geleerde lessen uit de Living Labs van het programma Mobiele Werktuigen en Bouwlogistiek. Ontdek wat jij kan doen om over te stappen op Schoon en Emissieloos Bouwen!

Op de Kennisbouwplaats vind je informatie over: 

• Bouwlogistiek: bouwhubs, prefab bouwen, transport over water en ketenaansturing. Bij bouwhubs vind je tevens een overzicht van de bouwhubs in Nederland. Ook handig is het ‘Afwegingskader Bouwhubs’, dat je via vragenbomen naar de juiste keuze leidt.
• Digitalisering: data-delen en digitaal ontwerpen met BIM. 
• Elektrificatie: energielogistiek, laadinfra en ZE-materieel. Tevens een overzicht van laadpunten in Nederland.
• Emissies: voorspellen, rapporteren en meten. Inclusief Emissievoorspeller om de te verwachten emissies (CO₂ en stikstof) te berekenen bij een bouwproject. Deze tool heeft een directe koppeling met AERIUS. Om uitstoot te meten is er een meetprogramma opgezet, waarvan de belangrijkste uitgangspunten te vinden zijn via meetprogramma.nl, waarbij honderden mobiele werktuigen van sensoren worden voorzien. Data uit deze sensoren geven informatie over de werkelijke uitstoot van machines op bouwplaatsen.
• Gebiedsgerichte aanpak: waarbij overheden en marktpartijen actief samenwerken over meerdere projecten in een stadsgebied, leidt tot efficiënte en duurzame bouwlogistiek. Ook informatie over transport over water.
• Omgevingswet: informatie over de impact van de Omgevingswet.

Je treft bij ieder onderwerp onder meer een ‘Wist je dat?’, ‘Do’s & Dont’s’, Case Studies en Documenten aan. Bij de Documenten tref je veel aanvullende informatie in pdf aan. Ga dus snel kijken!

Ga naar www.kennisbouwplaats.nl!