Lowtech bouwen: grip op netcongestie, kosten en regelgeving

Tekst: Dennis Derksen, Dennis Derksen Tekstproducties

De context is herkenbaar voor veel mensen uit de bouw. Netcapaciteit is schaars, energieprijzen zijn onvoorspelbaar en projecten lopen vast op aansluitingen die jaren op zich laten wachten. Tegelijkertijd blijft de vraag naar comfortabele, gezonde en energiezuinige gebouwen onverminderd hoog. Tijdens het Lowtech Congres in Expo Houten werd duidelijk dat lowtech bouwen precies in dat spanningsveld zijn kracht laat zien. Door de energievraag drastisch te verlagen, is simpelweg minder techniek nodig. Dat maakt gebouwen robuuster, betaalbaarder en beter voorbereid op de toekomst.

Praktijkoplossingen

Met bijdragen van meer dan twintig sprekers bood het congres een rijk en gevarieerd programma. Koplopers uit de praktijk deelden openhartig hun ervaringen, onderbouwd met data, meetresultaten en concrete lessen uit gerealiseerde projecten. Geen abstracte theorie, maar direct toepasbare kennis waar bezoekers direct mee verder kunnen. Tijdens de presentaties werd onder meer duidelijk hoe ventilatie veel beter kan worden afgestemd op het werkelijke gebruik van gebouwen. Hierdoor worden ongezonde CO₂-niveaus en overdimensionering voorkomen. 

Daarnaast was er veel aandacht voor luchtstromen, warmteconcepten en nieuwe inzichten uit grootschalig onderzoek naar infraroodverwarming in de sociale huursector. Ventilatieoplossingen voor renovatie van zowel hoogbouw als grondgebonden woningen kwamen uitgebreid aan bod, inclusief eerlijke reflecties op keuzes die in de praktijk goed werken – en keuzes die dat juist niet doen. Aan bod kwam daarnaast ‘de duurzaamste B&B van Tilburg’, een project waarin low tech en biobased oplossingen samenkomen. Maar ook het eerste gecertificeerde ‘passiefhuisproject’ van een woningcorporatie in Nederland. Volgens de principes van passief bouwen, met een goed geïsoleerde en luchtdichte gebouwschil, energieleverende ramen, balansventilatie en een compact ontwerp, blijft de warmte in de winter binnen en in de zomer juist buiten. Zo ontstaat een stabiel en gezond binnenklimaat in alle seizoenen.

Bouwen ondanks netcongestie

Een belangrijk thema tijdens het congres was netbewust bouwen. Netcongestie is vanwege de verregaande elektrificatie in ons land voor veel projecten een directe blokkade. De gevolgen van het overvolle stroomnet zijn talrijk, zoals te hoge of lage spanningen, stroomstoringen door overbelasting en het niet kunnen krijgen van een netaansluiting. Kees Jan Steenbergen van SensorX liet zien dat wachten op netverzwaring niet altijd nodig is. In plaats daarvan ontwikkelt het bedrijf systemen die piekbelasting verminderen, lokale energievoorziening stabiel houden en projecten toch mogelijk maken. Geen toekomstmuziek, maar direct toepasbare oplossingen die in de praktijk al werken. 

Aan de hand van concrete cases toonde Steenbergen hoe woningen, appartementencomplexen en kleinere bedrijven functioneren met een veel lagere netbelasting dan gebruikelijk. Zoals appartementen die dankzij een compact off grid basissysteem nog maar 10A per woning nodig hebben. Of een woning met werkplaats die met een batterijcontainer en zonnepanelen een stabiele 3×25A en 40A voorziening krijgt, zonder dat het net verzwaard hoeft te worden. Ook lichtte hij de ontwikkeling van het Victron Microgrid toe: een innovatieve manier om meerdere woningen of bedrijven één gedeelde aansluiting of energiebron te laten gebruiken. Zijn presentatie bood inzicht in oplossingen die nu al helpen om projecten door te laten gaan, zelfs in gebieden waar het net op slot zit. 

Netbewuste energieconcepten 

Netbewuste nieuwbouw betreft alle maatregelen die een ontwikkelaar, bouwer en/of installateur tijdens de ontwerp- en realisatiefase van woningen kan nemen, met als doel om de impact op de transportcapaciteit van het stroomnet te beperken. Om de woningbouwproductie op gang te houden, is deze aanpak cruciaal.

Peter Paul Smoor van Núna Energy lichtte de Handreiking netbewuste energieconcepten voor nieuwbouwwoningen toe, ontwikkeld in opdracht van onder meer Bouwend Nederland en Techniek Nederland. Deze handreiking biedt overheden, netbeheerders, ontwikkelaars en andere betrokkenen inzicht in maatregelen en kosten om de piekbelasting van nieuwbouwwoningen te verlagen. Met deze maatregelen wordt de schaarse netcapaciteit optimaal benut en kunnen meer woningbouwprojecten doorgang vinden. 

De energieconcepten zijn overzichtelijk weergegeven in de vorm van drie menukaarten die per concept inzicht geven in de bandbreedte in de piekbelasting en stichtingskosten. In de handreiking wordt gebruik gemaakt van bestaande technieken die al worden toegepast in de nieuwbouw. Door het slim combineren hiervan kunnen er flinke stappen worden gezet. De handreiking is opgesteld naar aanleiding van Woontopafspraak 10a waarin afspraken gemaakt zijn om netbewust bouwen te stimuleren. Voor netbewuste nieuwbouw zijn naast energieconcepten ook andere aspecten zoals stedenbouw, stuurbaarheid en mobiliteit belangrijk. De handreiking dient als bouwsteen voor het geheel.

Zero Emission Buildings 

Namens de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland ging Joost Hartlief in op de Europese richtlijnen Energie-efficiëntie (EED) en Energieprestatie van Gebouwen (EPBD), die beide dit jaar in werking treden. Het doel van de EED is het verminderen van het energiegebruik in de Europese Unie. Deze richtlijn, die voor het eerst werd geïntroduceerd in 2012, heeft tot op heden al veel effect gehad: van 2012 tot 2023 is het energiegebruik in de EU met 29% verlaagd. 

Het doel van de EPBD is een emissievrije gebouwenvoorraad in 2050, met tussentijdse doelen en eisen. Deze aanvankelijk in 2002 geïntroduceerde richtlijn heeft ook al effect: in 2023 zijn naar schatting bijna 1,4 miljoen isolatiemaatregelen getroffen, waarvan ruim 900.000 in koopwoningen en ruim 400.000 in huurwoningen. In 2022 waren dit 1,2 miljoen maatregelen. Onderdeel van de EPBD en op korte termijn relevant voor de bouwkolom, is de Zero Emission Buildings (ZEB)-norm. Conform ZEB moeten alle nieuwe gebouwen emissievrij zijn. Dit geldt per 1 januari 2028 voor nieuwe gebouwen in eigendom van overheidsinstanties en per 1 januari 2030 voor alle nieuwe gebouwen. Nederland werkt momenteel aan de vertaling van de richtlijn naar nationaal beleid. Zo zullen er vanaf 2030 nieuwe ZEB-eisen gaan gelden voor nieuwbouw. Deze komen in de plaats van de huidige BENG-eisen (Bijna Energieneutrale Gebouwen) uit het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl). 

In 2030 wordt ook een nieuwe bepalingsmethode geïntroduceerd voor zowel de energieprestatie van een gebouw als de CO₂-impact van de materialen. Verder komen er nieuwe eisen aan energielabels, zonne-energie in en op gebouwen en eisen ten aanzien van duurzame mobiliteit, bijvoorbeeld rond de laadinfrastructuur voor elektrische voertuigen. ZEB zal ook impact hebben op de bestaande bouw. Momenteel wordt er gewerkt aan een toekomstvastniveau voor 2050 voor de bestaande utiliteitsbouw en woningen. Bij woningen wordt uitgegaan van de Standaard voor woningisolatie (warmtebehoefte) en aardgasvrij. Voor utiliteitsbouw geldt: in lijn met de renovatiestandaard, mits het niveau wordt behaald zonder overcapaciteit van zonnepanelen en aardgasvrij. 

Lowtech installeren: andere mindset

Misschien wel de meest confronterende bijdrage kwam van Carl Peter Goossen van Bouwnext. Volgens hem ligt de oorzaak van overdimensionering vaak niet in regelgeving, maar in aannames. Installaties worden ontworpen op extreem onwaarschijnlijke scenario’s, zoals langdurige strenge kou, volledige afhankelijkheid van systemen en een diep wantrouwen in de bouwkundige kwaliteit van woningen. Dat leidt keer op keer tot zware installaties en hoge kosten, terwijl de passiefhuispraktijk (waarbij wordt gezorgd voor een stabiel binnenklimaat met minimale energiebehoefte) laat zien dat een goed ontworpen en uitgevoerde woning met zeer beperkte vermogens comfortabel te verwarmen is, vaak rond de 10 W/m². Warmte van mensen, apparaten en de zon is vaak al voldoende. 

Een belangrijk detail: in het Bbl staat niets over het aanbrengen, distributie of opwekking van verwarming of koeling. Hierin staat alleen dat er bepaalde temperaturen moeten worden behaald. Er is dus meer ruimte dan vaak wordt gedacht. Lowtech bouwen vraagt daarom om lef: durven vertrouwen op bouwkundige kwaliteit en bewuste keuzes maken voor comfort, eenvoud en betaalbaarheid, in plaats van zekerheid stapelen met techniek. Met andere woorden, een lowtech installatie vraagt een andere mindset om de transitie naar duurzaamheid in de gebouwde omgeving daadwerkelijk te kunnen gaan maken. Volgens Goossen moet bij deze transitie aan talloze knoppen worden gedraaid: gebruikmaken van hernieuwbare grondstoffen, circulair geconstrueerd en gebouwd C2C, energieneutraal of zelfs -leverend, minimale stikstofuitstoot, biobased materialen, natuurinclusief, betaalbaar en sociaal duurzaam. 

Richting toekomstbestendige bouw 

Het Lowtech Congres 2026 maakte duidelijk dat alle kennis en technieken al beschikbaar zijn om duurzame, gezonde en betaalbare gebouwen te realiseren zonder fossiele energie. Wat hiervoor met name nodig is, is de wil om anders te denken en samen te werken over de disciplines heen. DNA in de Bouw liet met dit congres zien hoe kennisdeling en praktijkervaring de transitie daadwerkelijk kunnen versnellen. De deelnemers gingen naar huis met meer dan inspiratie alleen: met concrete handvatten, hernieuwd vertrouwen en het besef dat eenvoud vaak de meest krachtige innovatie is. Minder techniek, meer effect – het is een realistisch en hoopvol perspectief voor de hele bouwkolom.

[KADER]

Over DNA in de Bouw 

Alle kennis en techniek zijn beschikbaar om duurzame gezonde gebouwen te maken zonder behoefte aan fossiele energie én betaalbaar. Dat is de overtuiging van DNA in de Bouw (‘De Nieuwe Aanpak’), die met projecten, kennisontwikkeling en kennisdeling innovatie in de bouw- en installatiesector wil aanjagen. Op die manier neemt de vereniging het voortouw op weg naar een energieneutrale samenleving. DNA in de Bouw startte in 2012 in de regio Arnhem-Nijmegen. Inmiddels heeft de vereniging honderd leden in het hele land: mkb-ondernemers in de duurzame bouw die elkaar weten te vinden voor samenwerking in eigen projecten en gezamenlijk (internationale) projecten initiëren en uitvoeren.

Op dnaindebouw.nl/lowtech-congres vind je meer informatie en kun je de presentaties van alle deskundigen tijdens het Lowtech Congres 2026 in Houten nog eens teruglezen.

[einde kader]