Lamellenconstructie uit hergebruikte Duitse meerpalen

Tekst: Hans Fuchs Foto’s: Hupkes Wijma

De zonwering van het WEC is ontworpen als losmaakbare constructie.

Als een spiraal draait de zonwering van het Werelderfgoedcentrum Waddenzee om de vier gevels van het pand dat sinds 2025 in de haven van Lauwersoog staat. De constructie volgt de oplopende verdiepingsvloeren die bezoekers binnen langs informatie leiden over het Unesco werelderfgoed dat voor de deur ligt: de Waddenzee.

Die zonwering is afkomstig van Hupkes Wijma uit Kampen. De firma typeert zichzelf als ‘maakbedrijf-in- hardhout’ en leverde voor het WEC behalve de zonwering ook de vlonders en de trap op het schuin oplopende dak. Namens Hupkes Wijma was projectleider Jeroen Veldkamp bij het bezoekerscentrum betrokken: “Wij zijn van origine een houthandel in tropisch hardhout en maken sinds lange tijd ook infra- en bouwprojecten. We leveren hardhout – gerecycled en nieuw – en engineeren projecten in hardhout die we vervolgens in eigen huis met onder andere CNC-machines produceren. Onze timmerlieden stellen hier in Kampen prefabdelen voor projecten samen en monteren op locatie.”

De montage gebeurde met een verreiker voor de lamellenelementen en twee hoogwerkers.

Belangrijke rol voor esthetiek

Over de hardhouten zonwering van het WEC adviseerde Hupkes Wijma de opdrachtgever en de hoofdaannemer al in de aanloop naar de bouw. Jeroen Veldkamp: “In dat voortraject tekenden we details uit en maakten mock-ups. Die vroege betrokkenheid heeft voor iedereen voordelen. De details zijn doordacht, en kwalitatief en esthetisch goed. Daarbij proberen we zo dicht mogelijk bij het idee van de architect te blijven.”

Passieve zonwering zorgt voor een beter binnenklimaat en minder lichtvervuiling in ‘dark sky’ gebied Nationaal Park Lauwersmeer.

Die esthetiek speelde in Lauwersoog een belangrijke rol. Het Deense architectenbureau Dorte Mandrup ontwierp de zonwering als een integraal onderdeel van het gebouw en besteedde veel aandacht aan de vormgeving. Zo hebben de liggers van de zonwering schuine stuiten, waardoor ze aan de voorkant wat smaller zijn – omwille van het aanzicht. Veldkamp noemt ook een aantal andere eisen aan de zonwering: duurzaamheidsklasse 1, de inzet van gerecycled hout, een lange levensduur. Om dat laatste te borgen, is in het WEC hardhout toegepast. En ook de detaillering is op allerlei plekken afgestemd op die lange levensduur. Veldkamp noemt als voorbeeld de lamellen van de zonwering: “Die zijn van bovenaf geschroefd met tellerkopschroeven zodat inwatering wordt beperkt.”

Specials

De zonweringconstructie van het WEC kent veel repetitie – maar ook veel specials, onderstreept Jeroen Veldkamp: “In de liggers en de lamellenschermen zit veel herhaling.  In de kolommen zit juist veel variatie, omdat de zonwering de omhooglopende verdiepingsvloeren volgt. Bij de lamellenschermen waren maatoplossingen nodig bij de knikken in de zonwering en bij de verstekken op de hoeken.”

De zonwering van het WEC is ontworpen als losmaakbare constructie. Daarbovenop kunnen sommige kolommen afzonderlijk uit de constructie als geheel worden gedemonteerd. Veldkamp: “In verband met onderhoud zoals ruitvervanging zijn enkele kolommen individueel met bouten aan de hoofdconstructie gekoppeld. Als je die losdraait kun je deze kolommen verschuiven of laten zakken en tijdelijk verwijderen om ruimte te scheppen voor onderhoud aan de puien.”

Constructie aangepast

Op sommige plekken moesten kolommen achterwege blijven – terwijl de lamellenschermen erboven doorlopen. Veldkamp: “Voor een deuropening of entree ontbreken soms kolommen. Afhankelijk van de plek in de constructie zijn de lamellen erboven daarom soms gekoppeld met een stalen plaat die doorzakken voorkomt.” Veldkamp haalt de constructie ter hoogte van de zeehondenbassins aan, op het dak van de twee verdiepingen tellende uitbouw van het WEC: “Daar staan veel kolommen heel dicht op de gevel. Daarom zijn de lamellen hier doorgekoppeld met een liplas.”

Bij de lamellenschermen waren maatoplossingen nodig bij de knikken in de zonwering en bij de verstekken op de hoeken.

Meerpalen uit Kiel

De montage van de hardhouten zonwering gebeurde met een verreiker voor de lamellenelementen en twee hoogwerkers met een manbak. De montage op locatie nam een half jaar in beslag. Jeroen Veldkamp: “Alle draagbalken zitten met een stalen lip aan de gevel vast. Die lippen zijn in het werk in de gevel gelast, om de 80 centimeter geplaatst en lopen schuin omhoog aan de gevel. Spannend was of ze ook exact de lijn van het gebouw volgden en goed aansloten op onze hardhouten delen. Incidenteel hebben we de aansluitingen in de houten delen nog wat moeten corrigeren, en in het werk zijn nog zaken wat aangepast; soms een verstek, soms een scherm.”

Lastig voor de monteurs: de kolommen. Die staan dicht op elkaar – en de bovenste kolommen staan ver van de gevel af. Veldkamp: “Dat bemoelijkte het plaatsen van de lamellenschermen. Met de hoogwerker kwamen we er niet altijd goed bij. Daarom zijn sommige kolommen pas na het aanbrengen van de schermen geplaatst.”

Op de verdieping staan de kolommen op de liggers niet recht boven de kolommen op de begane grond.

Groeiende markt

Hupkes Wijma betrekt zijn gerecyclede hardhout uit Nederland en Duitsland. Veldkamp: “Er is een groeiende markt voor gerecycled hardhout. Maar omdat het materiaal lang mee gaat is er niet veel beschikbaar.” Voor de zonwering van het WEC werden zo’n tweehonderd meerpalen uit de haven van de Duitse havenstad Kiel gebruikt. Om dat Basralocus-hout bruikbaar te maken voor het WEC werden de meerpalen schoongespoten. Veldkamp: “Als je dan de koppen van die palen ziet, denk je: ‘Wat is dit voor een hout, wat kan ik hier nog mee?’ Maar als je aan de uiteinden dertig tot vijftig centimeter afzaagt heb je een fantastisch hardhoutproduct. Met een metaaldetector zijn metalen gelokaliseerd en vervolgens machinaal verwijderd, waarna het hout werd gezaagd. Daarbij keken we goed naar het rendement, zaagden van groot naar klein en hadden zo uiteindelijk 150 kuub hardhout om de zonwering van het WEC te bouwen.”